Jakub Bulzak

Konspekt lekcji HISTORII
(dla klasy VIII szkoły podstawowej oraz klas I–IV sszkoły ponadpodstawowej)

Czas trwania zajęć: ok. 45 minut

I. Temat zajęć: Tajne nauczanie na Sądecczyźnie

II. Cele zajęć:

Uczeń/uczennica:

– omawia politykę niemieckich okupantów w zakresie edukacji;
– opisuje sposoby, jakimi próbowano nie dopuścić do powstania tzw. luki edukacyjnej;
– zna losy instytucji oświatowych Nowego Sącza w okresie okupacji niemieckiej;
– potrafi wyjaśnić rolę Feliksa Rapfa w prowadzeniu tajnego nauczania.

III. Metody:

– wykład;
– rozmowa nauczająca;
– praca z tekstem źródłowym;
– praca z mapą;
– praca ze źródłem ikonograficznym.

IV. Środki dydaktyczne:

– strona internetowa: www.wojennysacz.pl;
– artykuł: J. Bulzak, Szkolnictwo – www.wojennysacz.pl/szkolnictwo/

V. Tok lekcji:

1. Powitanie

2. Czynności organizacyjne (sprawdzenie obecności, zapisanie tematu lekcji)

3. Rekapitulacja wtórna: nauczyciel prosi uczniów o przypomnienie sobie, jakie były cele polityki III Rzeszy wobec ludności polskiej.

4. Ogniwo wiążące: nauczyciel odczytuje fragment artykułu naukowego:

Polityka oświatowa była ważnym elementem ogólnej hitlerowskiej koncepcji wobec narodu polskiego. Szkoła polska, szczególnie średnia (gimnazjum, liceum) i wyższa, kształcące elitę społeczeństwa miały być zlikwidowane, szkolnictwo zaś powszechne i zawodowe w poważnym stopniu ograniczone. Miało kształcić umiejących się podpisać i liczyć do pięciuset robotników polskich. Konsekwencją miała być nie tylko eliminacja elit, ale i uniemożliwienie kształtowania się kolejnych pokoleń polskiej inteligencji. […] W polityce oświatowej ograniczono się do zapewnienia wszystkim Polakom nauki podstawowych umiejętności: pisania, czytania i liczenia oraz dostarczenia elementarnej wiedzy przyrodniczej. Zakazane zostały zajęcia z geografii, historii, literatury (zarekwirowano podręczniki do tych przedmiotów), a także, co ciekawe, ćwiczenia fizyczne. […] To ta konstrukcja miejsca i roli szkoły polskiej (systemu szkolno-wychowawczego) w systemie okupacji niemieckiej miała zabezpieczyć okupanta przed możliwością odbudowania inteligencji (w miejsce tych, którzy zostali zamordowani lub zginęli w obozach), natomiast rozwój szkolnictwa zawodowego pozwalał dostarczać niemieckiej gospodarce wykwalifikowanych robotników.
(J. Bulzak, J. Chrobaczyński, W latach okupacji niemieckiej (1939–1945) [w:] Podegrodzie i gmina podegrodzka. Zarys dziejów, pod red. Feliksa Kiryka, Kraków 2014, s. 450.)

5. Nauczyciel prosi wybranych uczniów, by przy pomocy mapy ze strony www.wojennysacz.pl odczytali, co stało się z budynkami szkolnymi po wkroczeniu Niemców do Nowego Sącza.

6. Nauczyciel wyjaśnia uczniom pojęcie „luka edukacyjna”.

7. Uczniowie odpowiadają na pytanie: w jaki sposób uczniowie i nauczyciele mogli próbować nie dopuścić do powstania luki edukacyjnej?

(np.: samodzielnie czytać książki, nauczyciele w ramach oficjalnych zajęć mogli realizować program zakazanych przedmiotów, nauczyciele i uczniowie mogli spotykać się potajemnie i prowadzić tajne nauczanie)

8. Uczniowie odpowiadają, jakie niebezpieczeństwo związane było z prowadzeniem tajnych lekcji i z jakimi problemami borykali się nauczyciele i uczniowie.

10. Nauczyciel prezentuje bohaterskie postawy nauczycieli prowadzących tajne nauczanie na przykładzie Feliksa Rapfa. Nauczyciel odczytuje fragment opracowania historycznego:

Gdy przy pewnej okazji klucze [do magazynu przy ul. Narutowicza 2] dostały się w ręce prof. Feliksa Rapfa, ten sporządził ich odciski w plastelinie i dorobił nowe klucze, które zatrzymał dla siebie. Odtąd prof. Rapf w tajemnicy wynosił podręczniki i lektury, które następnie rozprowadzał pomiędzy komplety tajnego nauczania. Wynosił też najcenniejsze pomoce naukowe i umieszczał je w szkole zawodowej przy ul. Długosza 11, gdzie zorganizował pracownię fizyczną. W lokalu tej pracowni prowadził tajne nauczanie, tam również wielokrotnie odbywały się egzaminy. Przy innej okazji, gdy okupacyjny urząd szkolny polecił kilku nauczycielom wysegregowanie z bibliotek szkolnych, złożonych przy ul. Narutowicza, książek w języku niemieckim, wyniesiono z tego pomieszczenia sporo lektur szkolnych i podręczników dla celów tajnego nauczania.
(M. Wieczorek, Tajne nauczanie w Nowym Sączu, powiecie nowosądeckim i gminie Ujanowice powiatu limanowskiego w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945, „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1962, nr 3, s. 36–37.)

10. Nauczyciel prezentuje skan Protokołu z weryfikacji tajnego nauczania Haliny Kondolewicz, umieszczony w dziale Repozytorium strony www.wojennysacz.pl.

Nauczyciel prosi uczniów, by uczniowie:
– obliczyli, ile lat miała Halina w momencie wybuchu wojny;
– odpowiedzieli na pytanie, jak obszerny program nauczania zrealizowała w czasie okupacji;
– obliczyli, ile lat miała Halina w momencie zakończenia okupacji i na jakim poziomie kształcenia się wówczas znajdowała;
– odpowiedzieli na pytanie, jaki negatywny wpływ miały wojna i okupacja na życie Haliny.

11. Nauczyciel podsumowuje zajęcia, ukazując znaczenie tajnego nauczania jako największej konspiracyjnej akcji okresu niemieckiej okupacji. Zaznacza, że choć konspiracja zbrojna nie przyniosła militarnego zwycięstwa nad III Rzeszą, to akcja tajnego nauczania była jednym z największych sukcesów polskiej konspiracji.

12. Zakończenie lekcji.

Aneta Grabowska

Konspekt lekcji HISTORII

Cele lekcji:

Uczeń:
• poprawnie posługuje się terminami: Gestapo, akcja„Reinhardt”, getto, obozy koncentracyjne, obozy zagłady, „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”, Holokaust;
• zna daty: wkroczenia wojsk niemieckich do Nowego Sącza, akcji kwietniowej, akcji„Reinhardt”;
• przedstawia realia życia codziennego w okupowanym Nowym Sączu;
• opisuje sposoby walki z polskością realizowane przez niemieckiego okupanta;
• wymienia metody eksterminacji społeczeństwa polskiego stosowane przez Niemców;
• charakteryzuje politykę faszystów wobec ludności żydowskiej na ziemiach polskich.

Metody:
• rozmowa nauczająca;
• analiza fragmentów filmów;
• praca z mapą;
• praca z tekstem źródłowym.

1. Czynności organizacyjne: sprawdzenie obecności, podanie tematu oraz celów lekcji.

2. Nauczyciel odczytuje fragment przemówienia Adolfa Hitlera z 22 sierpnia 1939 r.,

Przemówienie Adolfa Hitlera wygłoszone do oficerów Wehrmachtu przedstawiające cele, jakie miały realizować niemieckie wojska w Polsce (fragmenty):

…Naszą siłą jest nasza szybkość i nasza brutalność. […] Co głosić o mnie będzie słaba zachodnioeuropejska cywilizacja, jest mi obojętne. Wydałem rozkaz i każę każdego rozstrzelać, kto by chociaż jednym słowem usiłował krytykować, iż celem wojny nie jest osiągnięcie oznaczonych linii, lecz fizyczne zniszczenie przeciwnika. W tym celu przygotowałem na razie tylko na wschodzie moje oddziały Totenkopf, rozkazując im zabijać bez miłosierdzia i bez litości mężczyzn, kobiety i dzieci polskiego pochodzenia i polskiej mowy. Tylko w ten sposób zdobędziemy przestrzeń życiową, której potrzebujemy. Kto dziś jeszcze mówi o wytępieniu Ormian? […] Polska zostanie wyludniona i zasiedlona Niemcami. Mój pakt z Polską pomyślany był tylko jako pozyskanie czasu…
Czy świat uwierzy w to, jest mi obojętne.
Świat wierzy tylko w sukces.
Was, moi panowie, wzywa sława, jak to nie zdarzało się od wieków. Bądźcie twardzi, bądźcie bezlitośni, działajcie szybciej i brutalniej niż przeciwnicy. Mieszczanie zachodnioeuropejscy muszą zadrżeć ze zgrozy. Jest to najbardziej humanitarny sposób prowadzenia wojny, ponieważ odstrasza ich… A teraz na wroga! W Warszawie będziemy święcić przywitanie!
Źródło: Kułakowski T., Gdyby Hitler zwyciężył…, 1959, Warszawa: Książka i Wiedza, s. 22–23.

3. Nauczyciel podchodzi do mapy. Przypomina uczniom, jak biegła granica wyznaczona w ramach paktu o przyjaźni i granicach z 28 września 1939 r. zawartego pomiędzy ZSRR i III Rzeszą.

4. Wyznaczony przez nauczyciela uczeń wskazuje na mapie, jak przebiegała granica Generalnego Gubernatorstwa .

Uczniowie zwracają uwagę na to, gdzie znajdowała się stolica GG i że ich rodzinne miasto (Nowy Sącz) było częścią GG.
Nauczyciel w kilku zdaniach przypomina założenia Heinricha Himmlera, który uważał, że zagłada Polaków jest głównym obowiązkiem narodu niemieckiego. Cytuje słowa Hitlera z października 1939 roku, po utworzeniu GG: …trzeba ten teren traktować jako przytułek dla Polaków, Żydów i innej hołoty… My chcemy stamtąd czerpać tylko siłę roboczą…
Nauczyciel opowiada o życiu w GG, likwidacji polskich instytucji i administracji, niszczeniu polskich pomników.

5. Na podstawie 3 części „Tryptyku Wojennego”: „Część I: Jadwiga”, „Część II: Berta”, „Część III: Helena” uczniowie udzielają odpowiedzi na pytania:

Linki:
https://youtu.be/FA2xs7HrwMQ
https://youtu.be/fTjq799xaCU
https://youtu.be/8qW_IYt3NOE
(uczniowie w ramach zadania domowego powinni je obejrzeć przed lekcją)

Test:

1. Kiedy wojska niemieckie wkroczyły do Nowego Sącza? — ……………………………

2. Co najbardziej zaskoczyło Polaków w zachowaniu żołnierzy? — ……………………………

3. Przedstaw zasługi Jadwigi Wolskiej dla Sądecczan. — ……………………………

4. Jakie emocje w mieszkańcach miasta wzbudzał Heinrich Hamann? — ……………………………

5. Jak nazywała się żydowska dziewczyna, którą Stefan Mazur ukrył na wieży ratuszowej? — ……………………………

6. Wymień dwie najliczniejsze grupy wyznaniowe, jakie zamieszkiwały Nowy Sącz przed wojną. — ……………………………

7. Kiedy powstało getto w Nowym Sączu? Podaj jego lokalizację. — ……………………………

8. Czego dotyczyła akcja „Reinhardt”? — ……………………………

9. Jak wyglądała 1. deportacja sądeckich Żydów? — ……………………………

10. Wymień restrykcje wprowadzone wobec ludności polskiej. — ……………………………

11.Jak w czasie okupacji nazywała się ulica Jagiellońska i czyje imię nosił sądecki Rynek?

— ……………………………

Odpowiedzi :

Odp.1. Kiedy wojska niemieckie wkroczyły do Nowego Sącza?
6.09.1939

Nauczyciel może zapoznać uczniów z tekstem źródłowym (dostępny na stronie www.wojennysacz.pl w dziale Czytelnia):

…Nowy Sącz, choć przygotowywany do obrony, w dalszym ciągu nie był w pełni ewakuowany i starano się na wszelkie sposoby doprowadzić do wyjścia z miasta znajdujących się w nim jeszcze jednostek wojskowych i rezerwistów. Kpt. dypl. Zygmunt Węgorek w ten sposób opisywał to, co działo się w mieście w godzinach przedpołudniowych 5 września:Miasto i koszary są zawalone wojskiem, punkt ten był ośrodkiem mobilizującym cały szereg jednostek. Miasto przedstawia obraz wielkiego obozowiska. Oprócz ludzi tysiące wozów chłopskich i koni. Nie ma żadnej siły fizycznej, która by to mogła uporządkować. Te masy od zmroku dnia wczorajszego zaczęły przelewać się na wsch[ód]. Szosa Nowy Sącz – Grybów jest zupełnie zatłoczona. Nad sytuacją w mieście starali się zapanować także pojedynczy pozostali w Nowy Sączu policjanci, którzy zmagać się musieli nie tylko z zamieszaniem na drogach, ale też z rabunkiem opuszczonych sklepów i hurtowni Monopolu Tytoniowego.
Niemcy dzięki działalności swojego lotnictwa doskonale wiedzieli, że ośrodkiem polskiej obrony miał się niebawem stać Nowy Sącz, który nie był odpowiednio przygotowany do walk. Utwierdzał ich zapewne w tym przekonaniu raport jednego z lotników, w którym stwierdzał on, że koło Nowego Sącza prowadzone były świeże prace ziemne nad umocnieniami, w postaci okopów i rowów przeciw odłamkom. Informacje o tym, czego mogą się spodziewać w mieście, Niemcy uzyskiwali też od wziętych do niewoli żołnierzy. W jednym z meldunków sporządzonych przez oficerów w dowództwie atakującej doliną Dunajca 2. Dywizji Górskiej przeczytać można: W Nowym Sączu są teraz jeszcze zakwaterowane w szkołach różne formacje rez[erwowe]. Wydaje się, że od Nowego Sącza do Jazowska nie ma żadnych umocnień i żadnej artylerii. Już od tygodnia nie ma w Nowym Sączu regularnych oddziałów. W Nowym Sączu panuje wielki bałagan. Rezerwiści częściowo w ubraniach cywilnych.
Dopiero po minięciu Małej Wsi, około 500 metrów przed osiedlem Helena (stanowiącym przedmieście Nowego Sącza, ale administracyjnie należącym wówczas do Chełmca), Niemcy zostali ostrzelani z karabinów maszynowych – zarówno od czoła, jak też z prawej i lewej strony. Przypuszczalnie na Helenie znajdowała się wysunięta placówka alarmowa z kompanii por. Macha, która zajmowała przygotowane wcześniej stanowiska biegnące mniej więcej wzdłuż wygodnego do obrony nasypu kolejowego.

Odp. 2. Co najbardziej zaskoczyło Polaków w zachowaniu żołnierzy?
To, iż mogą być aż tak okrutni. Uczniowie podają przykłady z filmu, które im utkwiły w pamięci.

Odp. 3. Przedstaw zasługi Jadwigi Wolskiej dla Sądecczan.
Odważna, ofiarna, bezinteresowna. „Anioł opiekuńczy”, „Matka Miłosierdzia”. Niosła pomoc potrzebującym, założyła zakład dla osieroconych chłopców. Pomagała sądeckim Żydom, pracowała społecznie w Polskim Komitecie Wysiedlonych. Prowadziła sekcję pomocy dla więźniów politycznych.

Odp. 4. Jakie emocje w mieszkańcach miasta wzbudzał Heinrich Hamann
Lęk, strach, „potwór na dwóch nogach”.

Nauczyciel może zapoznać uczniów z tekstem źródłowym:

Hamann naczelnik gestapo, był urodzonym mordercą. Systematycznie znęcał się nad ludnością żydowską. Z początku były rabunki. […] Wkrótce pojawiły się pierwsze ofiary. […] Ażeby nastraszyć Judenrat i milicję, aby byli jeszcze lepszym jego narzędziem, kazał kilku członków Judenratu zastrzelić na cmentarzu. Było to w r. 1941. Między zamordowanymi znajdowali się: Izrael Wenzelberg, Leon Goldberger, Mendel Wasner i inni. […]
Na początku r. 1942 Hamann kazał uwięzić sześćdziesięciu Żydów (między innymi Peterfreunda, Chaima i Rajzię Klagsbaldów) pod zarzutem kombinacji mieszkaniowych. Z więzienia zabrano ich na cmentarz i tam zastrzelono. […]
W kwietniu 1942 r. Hamann znalazł w archiwum Sądu przypadkiem zachowaną listę członków biblioteki Maksa Rozenfelda, z której przed wojną korzystali żydowscy mieszkańcy Nowego Sącza. Hamann kazał sobie przyprowadzić wszystkich będących na liście. Było ich około 400 osób. Cała młodzież, najpiękniejsze dzieci. „To wszystko komuniści!” – mówi Hamann. W więzieniu urządził sobie z nimi widowisko. […] Rano zawieziono ich skutych na cmentarz i zastrzelono. Trupy wrzucono do dołów, zawczasu wykopanych przez milicję żydowską. […]
Po likwidacji getta] gestapowcy zebrali grupę ukrywających się Żydów, ok. 50 osób, zaprowadzili ich na cmentarz i tam zamordowali. Helę [Goldberger] zastrzelił własnoręcznie sam Hamnan”.
Cyt. za: Anisfeld R., Zbrodnie Obersturmführera Henricha Hamanna w getcie Nowego Sącza, [w:] Sefer Sanc / The Book on the JewishCommunity of Nowy Sącz, red. R. Mahler, Tel Awiw 1970, ss. 854–859.

!!!! Hamann, któremu w trakcie procesu w Bochum udowodniono 77 morderstw, został skazany w 1966 roku na dożywocie, ale zwolniono go ze względu na zły stan zdrowia w 1985 roku. Zmarł w domu spokojnej starości w 1993 roku.

Odp. 5. Jak nazywała się żydowska dziewczyna, którą Stefan Mazur ukrył na wieży ratuszowej? – Berta Korennman.

Odp. 6. Wymień dwie najliczniejsze grupy wyznaniowe, jakie zamieszkiwały Nowy Sącz przed wybuchem wojny – Katolicy, Żydzi

Odp. 7. Kiedy powstało getto w Nowym Sączu, gdzie było zlokalizowane – 12 sierpnia 1940.
Getto zamknięte – między Rynkiem a zamkiem, ograniczone ulicami: Bożniczą, Pijarską i Piotra Skargi. W czerwcu 1941 roku zostało ogrodzone trzymetrowym murem.
Getto otwarte – utworzone w dzielnicy Zakamienica, zwanej także Piekłem. W nim mieszkali Żydzi zdolni do pracy. Granice getta wyznaczała rzeka Kamienica oraz ulice: Kraszewskiego, Lwowska, Barska, Hallera i Zdrojowa.

Odp. 8. Czego dotyczyła akcja „Reinhardt”
To kryptonim niemieckiego planu wymordowania Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego.

Odp. 9. Jak wyglądała 1. deportacja sądeckich Żydów?
Żydzi zostali ustawieni nad brzegiem Dunajca wg mieszkań, z kluczami w dłoni, które musieli oddać. Przeszli wzdłuż wałów Dunajca, „Kocimi Plantami” na dworzec kolejowy, skąd zostali wywiezieni do Bełżca.

Odp.10. Jak w czasie okupacji nazywały się ulica Jagiellońska i Rynek?
ul. Jagiellońska – Hauptstrasse (Ulica Główna)
Rynek – Plac Adolfa Hitlera

6. Nauczyciel pokazuje na mapie www.wojennysacz.pl miejsca, w których okupanci założyli obozy pracy, miejsca masowych egzekucji Polaków, getto żydowskie.

7. Nauczyciel pyta uczniów o refleksje po obejrzeniu filmów. Jakie emocje im towarzyszyły, czy coś ich zdziwiło, zaskoczyło?

Tematyka lekcji stanowi kanwę do rozważań na temat znaczenia w życiu człowieka takich wartości jak wolność, prawa człowieka, tolerancja, solidarność międzyludzka.
Należy uzmysłowić uczniom, że to „ludzie ludziom zgotowali ten los”, a wolny świat milczał.
Warto przy okazji realizacji tej tematyki nawiązać do współczesnych przykładów ludobójstwa, terroryzmu i praktyk rasistowskich.

Łukasz Połomski

Konspekt lekcji HISTORII

Przewidywany czas: 45 minut.

TREŚCI PROGRAMOWE:

I. Temat zajęć: Zagłada Żydów i Romów na Sądecczyźnie.

II. Cele zajęć.

Uczeń/Uczennica:
– opisuje przebieg Zagłady Romów i Żydów;

– zna najważniejsze miejsca związane ze zbrodniami niemieckimi na ziemiach polskich;

– omawia postawy społeczeństwa wobec popełnianych zbrodni;

– zna najważniejsze miejsca związane z Zagładą Żydów w Nowym Sączu.

III. Formy, metody, techniki uczenia oraz środki dydaktyczne:

1. Formy nauczania: praca zbiorowa (klasowa), praca jednostkowa, praca w grupach.

2. Metody i techniki nauczania:
– metody podające – objaśnienie, pogadanka;
– metody aktywizujące – dyskusja, praca w grupach;
– metody programowe – praca z podręcznikiem.

3. Środki dydaktyczne:
– teksty źródłowe;
– mapa Nowego Sącza.

IV. Tok lekcji:
1. Sprawy organizacyjne:
• powitanie uczniów klasy;
• sprawdzenie listy obecności;
• uczniowie zapisują do zeszytów temat: Zagłada Żydów i Romów na Sądecczyźnie.

2. Nauczyciel wprowadza uczniów w temat. Uczniowie wysłuchują wykładu nauczyciela na temat ograniczeń względem ludności żydowskiej i romskiej po objęciu rządów przez Hitlera, a następnie w okresie okupacji niemieckiej. Należy dokładnie omówić takie pojęcia jak:
– ustawy norymberskie – nauczyciel wymienia prawa ograniczające ludność żydowską i romską, dyskutuje z uczniami, które w ich ocenie były najbardziej krzywdzące;
– gwiazda Dawida – nauczyciel omawia znaczenie tego symbolu, zarówno w kontekście historii, jak również wojny. Odnosi się do dokumentów wprowadzających obowiązek jej noszenia w czasie okupacji. Nawiązuje z uczniami rozmowę na temat znaczenia takiego oznaczania innych;
– getto – nauczyciel omawia historię gett, wychodząc od czasów średniowiecza. Pokazuje uczniom, że dzielnice zamknięte dla Żydów były pułapkami śmierci, której nie można było uniknąć;
– eksterminacja – nauczyciel wyjaśnia pojęcie, odwołując się do wcześniejszych przykładów ludobójstwa np. w okresie kolonizacji lub rzezi Ormian;
– obozy koncentracyjne i zagłady – nauczyciel wyjaśnia różnicę pomiędzy tymi miejscami, jednocześnie wskazując najważniejsze z nich, które Niemcy stworzyli na ziemiach polskich.

3. Nauczyciel omawia sytuację ludności romskiej i żydowskiej na Sądecczyźnie. W celu przygotowania tego fragmentu można zapoznać się z następującą publikacją: Pamiętając dla przyszłości. Historia Żydów na Sądecczyźnie: konteksty – nawiązania – refleksje, Nowy Sącz 2016. Najważniejsze kwestie do omówienia:
– brak szerszej wiedzy o Romach, wyłącznie oparta na stereotypach;
– zarys historii Żydów sądeckich szczególnie w kontekście stosunków polsko-żydowskich do 1939 r.;
– wymienienie i wspomnienie o mniejszościach narodowych, mozaice wielokulturowej żyjącej na Sądecczyźnie do 1939 r. (także Łemkowie i Niemcy).

4. Nauczyciel dzieli uczniów na grupy. Każda z grup otrzymuje załączony tekst źródłowy (wszystkie teksty znajdują się w załączniku) i go czyta.
GRUPA I – wspomnienia Markusa Lustiga;
GRUPA II – wspomnienia na temat Zagłady Romów;
GRUPA III – wspomnienia Janiny Gołosińskiej-Maćkowiak;
GRUPA IV – wspomnienia Jadwigi Fiszbain.

Po przeczytaniu tekstów każda grupa na kartce papieru powinna narysować przedmiot, jedną rzecz, która ich zdaniem symbolizuje historię, z którą się zapoznali. Może to być np. dohistorii Lustiga pióro lub łóżko; do historii Romów – ogień lub wozy; do historii Gołasińskiej – szkolna teczka lub nici; do historii Fiszbain – gruszki. Należy uczniom zostawić dowolność w tym względzie.

5. Po analizie tekstów źródłowych i stworzeniu rysunków przechodzimy do mapy Nowego Sącza, która powinna być wyświetlona lub wisieć na tablicy (ewentualnie schematycznie można spróbować samemu naszkicować). Każda z grup opowiada o miejscu, gdzie działa się akcja czytanego tekstu źródłowego. Staramy się zaznaczyć te punkty na mapie, którą widzą wszyscy. W tych punktach naklejamy rysunki przygotowane w grupach. Każda z grup musi opowiedzieć, dlaczego wybrała taki symbol dla przeczytanej historii.
GRUPA I – ulica Pijarska;
GRUPA II – brzeg rzeki Kamienicy;
GRUPA III – dawne getto przy zamku;
GRUPA IV – aleja Batorego/cmentarz ewangelicki.

Następnie nauczyciel prosi uczniów o poszukanie w smartfonach informacji o miejscach upamiętnionych w Nowym Sączu, które dotyczą Zagłady Romów i Żydów. Uczniowie powinni znaleźć:
– postument na Placu Trzeciego Maja;
– cmentarz żydowski;
– tablicę na ul. Franciszkańskiej 8;
– tablicę na sądeckiej synagodze.

Następnie zaznaczamy te punkty na wspólnej mapie, którą widzą wszyscy.

6. Nauczyciel omawia przeczytane teksty źródłowe. Wskazuje w nich na podobieństwo pomiędzy Zagładą Romów i Żydów. Próbuje nawiązać dyskusję z klasą na temat pamięci oraz potrzeby innych form upamiętnień tragedii II wojny światowej. Czy są potrzebne? W jaki sposób to robić? Dlaczego powinniśmy pamiętać o tych wydarzeniach – jaki powinien ludziom przyświecać cel?

7. Podsumowanie dyskusji i zakończenie lekcji.

ZAŁĄCZNIK – GRUPA I

Wspomnienia Markusa Lustiga (ur. 1925 r.)

Jednak nie tym razem. Tym razem szczęście nie uśmiechnęło się do nas. Nie, nie można się uspokoić. Z niższego piętra słychać walenie w drzwi, które za chwilę się otwierają, skrzypią, słychać niemieckie przekleństwa, zdławiony krzyk. Seria z karabinu przeraża mnie. Jeszcze jedna. Trzask ciężkich mebli, dźwięk rozbijanego szkła. Zaczynam drżeć. Nie panuję nad rękami i nogami. Nagle cisza.

– Może teraz pójdą w inne miejsce? Proszę! – błagam. Ale nie. Wchodzą po schodach, słyszę stukot ciężkich obcasów na podłodze. Ciężkie kroki dochodzą do naszego piętra. Naciągam na głowę pierzynę. Może pójdą na poddasze, do najwyżej położonych mieszkań, może nas ominą? Drżę, boję się. Zabili rodzinę Herzbergów, jestem pewien. Już nie słyszę głosów w ich mieszkaniu. Moja kolej na śmierć. Znam skrzypienie drzwi mieszkania rodziny Szejnfeldów. Żołdacy wychodzą stamtąd bez strzałów. Teraz znajdują się w mieszkaniu obok naszego. Seria z karabinu przeraża mnie. Naciągam mocniej pierzynę na głowę. Przestaję oddychać. Jak dobrze, że Mojżesz Józef śpi. Nie ruszy się, nie zobaczą go, uratuje się. Strzały zbliżają się. Słyszę spadające i roztrzaskujące się przedmioty, słyszę ciężkie ciała osuwające się na podłogę. Niemieckie okrzyki morderców, płacz.

Teraz mordercy, żeby sczezło ich imię, wyłamują drzwi i wchodzą do naszego mieszkania, do pokoju mojego i mojego brata, Mojżesza Józefa. Haman i jego banda morderców śpieszą się i wchodzą do pokoju rodziców. Nie oddycham, nasłuchuję, co się dzieje w drugim pokoju.
– Co zrobią ojcu i mamie, przerażający strach – szepczę w poduszkę.
– Czym się zajmujesz? – pyta żołdak ojca po niemiecku.
– Jestem introligatorem – odpowiada słabo ojciec. To jego ostatnie słowa.
– Odwróć się! – słychać brutalny rozkaz. Słyszę strzały i odgłos osuwającego się ciała. Kurczę się z przerażenia.  – Tato! – szepczę do siebie. Mama wybucha strasznym płaczem. W jej szlochu słychać przerażenie. Strzały. Cisza. – Mamusiu! – szepczę spod pierzyny. Słyszę przerażoną Rachel, wybuchającą płaczem i krzyczącą:
– Mamusiu! Mamusiu!

Strzały. Cisza. Zaciskam oczy z całej siły pod pierzyną. Oblewam się zimnym potem. Drżę bezsilnie. Wychodząc, przechodzą przez nasz pokój. Słyszę ich kroki obok naszego łóżka. – Żeby już sobie poszli! – modlę się gorąco.

– A co tu jest? – mówi jeden z morderców.
– Zostawcie go, to jeszcze malec – odpowiada jakiś głos. To nie pomaga małemu Mojżeszowi Józefowi, śniącemu swój sen. Pistolet załadowany. Krew zastyga mi w żyłach. Strzał prosto w głowę mojego braciszka. Leżę, drżąc i wstrzymując oddech, przykryty pierzyną, czuję ciepłą krew brata cieknącą po moich nogach. Wreszcie wychodzą z naszego pokoju.
– Dobranoc! – nie zapomniał powiedzieć diabeł po polsku i zaśmiał się. Skamieniałem w łóżku. Nie mogę się ruszyć ani odetchnąć. Czy oni naprawdę zniknęli? Wrócą? Nie płaczę i nie krzyczę. Język stanął mi kołkiem. Moje ciało zmieniło się w kamień. Mózg zaczadział. Moje serce… przepełnia bojaźń. Leżę w łóżku i czekam, żeby w domu umilkły strzały. Wreszcie zapada cisza. Śmiertelna cisza. Pierze, czerwone od krwi, opadają na podłogę.

– Muszę wstać z łóżka – rozkazuję sobie samemu. Siedzę, drżą mi nogi, ciało omdlewa. W oczach mam grozę. Śmierć i zniszczenie. W naszym łóżku leży mój brat bez oznak życia. Jego roztrzaskana głowa wciąż spoczywa na poduszce, jak gdyby wciąż był pogrążony we śnie. Zamykam oczy z przerażenia. Ruszam w stronę pokoju rodziców. Ojciec leży w ogromnej kałuży krwi. Ma roztrzaskaną głowę. – Tato, co oni Ci zrobili, tato… – mówią moje zaciśnięte wargi. Mama i Rachel leżą pogruchotane i nieme na swoich łóżkach, pokryte czerwonym od krwi pierzem. Ściany i podłoga przypominają rzeźnię.
– Mamo, Rachelo… – szepczę ze zgrozą. Uderza mnie, niczym obuchem, świadomość, że zostałem sierotą bez ojca, bez matki, bez brata i bez siostry. Przeznaczenie? Szczęście? Nie wiem i nigdy się nie dowiem. Te przerażające sceny pozostaną w mojej duszy na zawsze. Noszę je w sobie niczym siłę pchającą mnie właśnie ku powodzeniu, dumie, życiu bogatemu i szczęśliwemu, budowie wspaniałej rodziny, właściwie ku istocie zwycięstwa i odwetu za to skończone zło.

ZAŁĄCZNIK – GRUPA II

Wspomnienia Barbary Świdzińskiej (ur. 1935 r.)

Wkrótce zaczął się lipiec, więc doczekaliśmy się wreszcie pierwszego pójścia nad Kamienicę. Jednak, gdy dochodziliśmy już do ławy (nie od strony Piekła, ale teraz od drugiej strony, od miasta), zatrzymał nas niesamowity widok! Na calutkim przeciwległym brzegu, zwanym przez nas „plażowym” – siedziała, chodziła, stała lub leżała ogromna ilość Cyganów, a ława, którą mieliśmy przejść na drugą stronę rzeki była wręcz „oblepiona” ich dziećmi. Przy drodze zaś, która biegła wzdłuż rzeki, którą dawniej chodziliśmy, stało pełno wozów, a nawet koni, które widocznie na polanach wśród krzewów już się nie zmieściły. Gdy tak staliśmy w osłupieniu na tym brzegu rzeki, na który Cyganom nie wolno było wchodzić, zaraz znalazło się wśród dzieci, co były na ławie, kilkoro śmiałków, którzy przybiegli do nas, błagając o cokolwiek do jedzenia. Mamusia natychmiast wyjęła z torby to, co zabrała z domu dla nas, dała im i kazała im szybko „zmykać”, żeby ich ktoś nie złapał. Dziś już nie wiem, czy to były tylko kostki cukru, czy może kawałek chleba. Pamiętam tylko, że miała łzy w oczach i chciała zaraz wracać do domu. Uprosiliśmy jednak, żeby iść dalej tą stroną rzeki, to może się jednak znajdzie jakiś niezarośnięty kawałek na rozłożenie koca. I znalazł się, chociaż dosyć daleko, ale było tam też i większe zakole z trochę głębszą wodą do pływania. Gdy w drodze powrotnej wstąpiliśmy do cioci Tabaszowej, powiedziała nam, że to Niemcy już od wiosny sprowadzają tu Cyganów, nawet z bardzo daleka i że wielu z nich umiera, z pewnością z głodu. Mówiła też, że pomimo zakazu stale przechodzą na tę stronę rzeki i żebrzą, albo po prostu kradną, to co się da zjeść, szczególnie z ogrodów. Gdy za kilka dni wybraliśmy się znowu na tę znalezioną poprzednio „plażę”, nie doszliśmy wcale do ławy, by nie patrzeć na te nieszczęsne dzieci – głodne i nagie – którym nie byliśmy w stanie pomóc. I to właśnie tam, w tym odległym kąciku, kiedy poszłam w krzaczki zrobić siusiu, nagle stanęła przede mną całkiem naga dziewczynka, opalona na brąz, z bardzo długimi, czarnymi włosami, które zasłaniały prawie jej całą buzię, wyciągnęła do mnie rękę i szepnęła:
 „Daj co jeść”…
 „Ale ja nic nie mam, nic!” – odpowiedziałam też szeptem, trzęsąc się ze strachu
A ona na to:
 „To przynieś jutro… cukierka, też tutaj. Ja tu przyjdę. Jestem Raissa, a ty?”
 „Basia” – szepnęłam, a ona w tej samej sekundzie zniknęła w krzakach. Oczywiście nikomu nie przyznałam się do tego spotkania, tylko cały czas rozmyślałam, skąd wziąć dla Raissy cukierka, skoro ja ich nawet nie widziałam od Bożego Narodzenia. Wprawdzie mamusia dawała nam co kilka dni po jednej kostce cukru, ale nie wiedziałam, kiedy będzie właśnie ten „cukrowy dzień?”… Jednakże następnego dnia zaczęło padać i tak padało jeszcze dni kilka, a wśród nich trafił się i ten „cukrowy”. Porwałam więc swoją kostkę i szybko schowałam pod szmatki w moim „lalkowym kąciku”. Nie mogłam się już doczekać słońca, by dać Raissie tę kosteczkę i zobaczyć jej radość! Kiedy już nadszedł ten odpowiedni do plażowania dzień, uparłam się, żeby ubrać całkiem już za krótką dla mnie sukienkę, bo tylko ona miała kieszonkę, do której mogłam schować tę kostkę cukru. Tak mi było spieszno do tego spotkania, że cały czas wybiegałam przed mamusię i Kazia, albo wciąż podskakiwałam. Jeszcze dosyć daleko od rzeki zatrzymał nas nagle przykry swąd i unoszące się jakby znad wody cienkie smugi dymu. Mamusia od razu chciała się cofnąć, ale Kaziu tłumaczył, że najpierw trzeba zobaczyć, co się spaliło. Może czyjś dom? Poszliśmy więc wolno i ostrożnie naprzód rozglądając się dookoła, aż doszliśmy na tyle blisko, by na przeciwległym brzegu Kamienicy zobaczyć całkiem pustą plażę, nie licząc chudego kundla, który biegał tam i z powrotem z żałosnym skowytem. Znad spalonych krzewów, gdzie przedtem stały wozy i konie, unosiły się jeszcze smużki dymu, co gryzły w oczy, a cała dawna, piękna plaża, była pokryta szmatami, tobołami, garnkami i fragmentami jakichś przedmiotów i chyba nawet ludzkich ciał… Nie wiem na pewno, bo mamusia natychmiast kazała nam się odwrócić i ciągnęła nas szybko z powrotem do domu. Ja jednak cały czas odwracałam się z nadzieją, że gdzieś tam z tego pogorzeliska wybiegnie nagle Raissa, bym mogła jej dać tę odrobinę cukru…
Ale ja też tego cukru nie zjadłam.

ZAŁĄCZNIK – GRUPA III

Wspomnienia Janiny Gołasińskiej-Maćkowiak (ur. 1931 r.)

Rano zamiast książek załadowałam do teczki szkolnej dwa bochenki chleba i ruszyłam do getta na handel wymienny. Między kręcącymi się przy budowie muru robotnikami przemknęłam się dość łatwo. Nikt nie zwracał uwagi na uczennicę z warkoczykiem i wypchaną teczką. Zaraz na pierwszej ulicy obskoczyli mnie szwargoczący Izraelici i zarzucili pytaniami w rodzaju: – Co panienka ma sprzedać? Wytłumaczyłam co mam i co potrzebuję. Nawinął się dość młody jeszcze Żyd, w wieku ok. 28 lat i powiedział, że ma nici, a o sacharynę się postara. Nie bez obawy szłam za nim z bramy do bramy, a potem po długich i krętych gankach. Otworzył drzwi i wprowadził mnie do izby, z której już od progu zaduch i fetor mało nie wyrzucił mnie na ganek z powrotem. W warunkach urągającej wszelkim zasadom higieny gnieździli się w tej izdebce: dziadek i babka, ojciec i matka, troje małych Żydziątek bawiących się na podłodze oraz półroczne dziecko wrzeszczące w kołysce. Ojciec krzyknął od progu: – Jest chleb! Zakotłowało się w pokoiku – trzy pary małych brudnych rączek wyciągnęło się do mnie. Jedna para, chyba największa, zaczęła majstrować koło zamku teczki, ale matka trzepnięciem ścierki przegoniła w kąt napastników, a mnie poprosiła, bym usiadła na krześle naprędce wytartym ścierką. Zaczęła się sumitować, że tak ciasno i brudno, że dawniej to zupełnie inaczej mieszkali, aż w końcu rozpłakała się powtarzając: – Co z nami będzie, co z nami będzie. Potem wyciągnęła z jakiegoś zakamarka parę szpulek nici – wpierw porozumiała się z mężem w swoim żargonie – i jeden chleb „poszedł” za nici. Sacharyny nie mieli, ale ja byłam uparta i nie chciałam oddać obu bochenków za nici. Musi być sacharyna i koniec. Kazali mi poczekać i we czworo – dziadkowie i ojcowie – usiedli do narady. Szwargotali głośno, spierając się i przekonując nawzajem, co chwila spoglądając w moim kierunku. W pewnej chwili przypomniało mi się opowiadanie koleżanek z dawniejszych, całkiem dziecinnych lat, że Żydzi biorą katolickie dzieci na macę. Do beczki nabitej gwoździami wpychają takie dziecko i tak długo katulają beczkę, aż krew z niego wycieknie, bo krew jest konieczna do prawdziwej macy żydowskiej. Zrobiło mi się zimno i gorąco na przemian, w gardle poczułam przykry ucisk. Nie chciałam już ani nici, ani sacharyny, byłam skłonna rzucić i teczkę z chlebem, aby tylko znaleźć się jak najdalej od tego pokoju. Mierzyłam wzrokiem odległość do drzwi, czy zdążę dopaść i uciec, czy mnie nie złapią. Ale widocznie Żydzi nie byli zwolennikami macy na mojej krwi, bo zanim się zdecydowałam, dziadek powiedział: – Panienka jeszcze trochę poczeka, będzie sacharyna. Poczłapał za drzwi i po jakimś kwadransie pełnego napięcia oczekiwania, bo jeszcze nie miałam pewności co do tej krwi, powrócił z sacharyną. Dobiliśmy więc targu i obsypana błogosławieństwami i prośbami, aby jeszcze przyjść z chlebem, z ulgą zamykałam zamki teczki, w której chleb przemienił się w nici i sacharynę. Wychodząc, spojrzałam za siebie. Siedząc „w kucki” na podłodze trójka kędzierzawych dzieci szarpała pracowicie zębami kromki chleba posypane odrobiną cukru. To najmniejsze w kołysce też dostało kawałek skórki, którą obracało w bezzębnej buzi.

Gdy wkraczałam ze swoją teczką do małej brudnej izdebki, witał mnie chóralny wrzask radości. Maluchy bez pardonu wyrywały mi teczkę i myszkowały aż do dna, bo tam zawsze leżały trzy cukierki lub trzy lizaki na długich patykach. Już nie bałam się, że pójdę na macę. Oprócz tego, że zdobywałam nici i sacharynę, z którą potem jechałam na wieś, jakieś ogromne zadowolenie dawał mi fakt, że tak bardzo jestem oczekiwana w tej rodzinie, że niosę komuś pomoc, bo na wsi to był już tylko zwykły handel wymienny.

ZAŁĄCZNIK – GRUPA IV

Wspomnienia Jadwigi Fiszbain (ur. 1931):

W 1942 r. (musiało to być wczesną jesienią, bo właśnie dojrzewały gruszki) nastąpiła likwidacja getta. Częściowo wywożono ludzi samochodami, ale odbywały się też tzw. marsze śmierci – Żydów pędzono jak bydło przez całe miasto i ładowano do wagonów towarowych. Po drodze natrząsano się nad nimi i strzelano jak do „kaczek” do tych, którzy nie nadążali, szli wolniej. Konwojenci jechali na motocyklach, z tyłu podążał samochód z policją granatową, a dalej jacyś ludzie, pewno także Żydzi, którzy zbierali ciała zabitych.
Marsz śmierci dla nas okazał się marszem zbawienia. Mamusia padając na bruk pociągnęła mnie za sobą i kazała leżeć cichutko. Kiedy kolumna się oddaliła, poczołgałyśmy się w kierunku krzewów pobliskiego cmentarza ewangelickiego. Zapamiętałam Jej słowa, że wcale nie miała nadziei przeżyć, że chciała tylko umrzeć razem, nie dopuścić do tego, by nas zdołano rozłączyć przed śmiercią. Mimo całej grozy u boku Matki czułam się bezpieczniejsza.
W ten sposób znalazłyśmy się poza gettem. Ukrywałyśmy się u wielu osób. Najpierw dali nam schronienie państwo Anna i Antoni Ptaszkowscy na ulicy Kunegundy 20 (mieszkał u nich już od jakiegoś czasu mój wujek Stan Fiszbain). Potem przeniosłyśmy się do państwa Janiny i Józefa Mazurków na ulicę Sikorskiego 25 (na Piekle). Wreszcie pomocną dłoń wyciągnął do nas p. profesor Giesing z ulicy Kołłątaja 29, u którego także spędziłyśmy trochę czasu.
Miejsca pobytu trzeba było często zmieniać. Nie miałam „dobrego wyglądu”: semickie rysy, czarne kręcone włosy zwracały uwagę. Trudniej było zachować bezpieczeństwo. Ukrywano mnie w przeróżnych, najbar­dziej nieprzewidzianych miejscach: w ulu i w piecu do pieczenia chleba, w zaścielonym i przykrytym kapą łóżku, po piwnicach, ogródkach i w kopach siana. Sześć tygodni spędziłam pod ziemią, w wykopanym dla mnie specjalnie w ogródku schowku.

Aneta Święs

Konspekt lekcji JĘZYKA POLSKIEGO
(dla klasy VII/VIII szkoły podstawowej)

Czas trwania zajęć: ok. 90 minut (dwie godziny lekcyjne)

Cele lekcji:
– doskonalenie umiejętności analizy i interpretacji relacji jako formy dokumentowania zdarzeń;
– poszerzenie słownictwa z zakresu pojęć związanych z Holokaustem;
– bogacenie słownictwa charakteryzującego postawy;
– doskonalenie umiejętności wyciągania wniosków i uogólniania;
– kształcenie umiejętności odczytywania znaczeń przenośnych i symbolicznych;
– doskonalenie umiejętności współpracy w grupie;
– kształcenie sprawności poszukiwania i selekcji informacji w różnych źródłach książkowych i elektronicznych,
– powtórzenie i usystematyzowanie wiedzy z zakresu terminów literackich;
– ćwiczenie umiejętności tworzenia i zastosowania środków poetyckich;
– kształcenie umiejętności wyrażania uczuć;
– ćwiczenie sprawności tworzenia spójnych wypowiedzi pisemnych, poprawnych pod względem językowym i stylistycznym.

Metody i formy pracy:
– metoda ćwiczeń praktycznych;
– elementy heurezy;
– metoda oglądowa.

Środki i materiały dydaktyczne:
– fotografie;
– fragmenty relacji;
– definicje środków stylistycznych i terminów literackich;
– arkusze szarego papieru;
– karteczki z nazwami i definicjami środków poetyckich oraz terminów literackich;
– słowniki lub inne źródło informacji, np. „Słownik Wyrazów Obcych”, „Encyklopedia popularna PWN”, Wikipedia.

1. Część wstępna: nauczyciel wyświetla uczniom film – „Dzieje ludności żydowskiej w powiecie nowosądeckim od czasu wkroczenia Niemców, aż do likwidacji getta” (fragmenty zeznań Samuela Kaufera)
– uczniowie pracując w czteroosobowych zespołach wyjaśniają zapisane na tablicy terminy (notatki na szarym papierze). Mogą korzystać ze słowników lub innych źródeł informacji.
I.
JUDENRAT
OPASKI ŻYDOWSKIE
OBOZY PRACY
II.
WYSIEDLANIE
PRZYDZIAŁY ŻYWNOŚCI W GETCIE
SAMOPOMOC ŻYDOWSKA
III.
GETTO
AFISZE PROPAGANDOWE
ANTYSEMITYZM
IV.
OBOZY ŚMIERCI
SEGREGACJA LUDZI
PRACA CZYNI WOLNYM
V.
GETTO A
GETTO B
GRANATOWA POLICJA

np.
JUDENRAT – administrujące żydowskie rady, które w czasie II wojny światowej były powoływane przez nazistowskie władze niemieckie w celu wdrażania zarządzeń i rozkazów.
OPASKI ŻYDOWSKIE – Żydzi powyżej 12 roku życia byli zobowiązani pod karą więzienia do noszenia na prawym ramieniu białej opaski z niebieską gwiazdą Dawida.
OBOZY PRACY – miejsce przetrzymywania, w którym przebywający są zmuszeni do wykonywania pracy.
WYSIEDLANIE – zmuszenie kogoś do opuszczenia miejsca zamieszkania.
PRZYDZIAŁY ŻYWNOŚCI W GETCIE – głód to największy wróg ludności w getcie. Niemcy stale ograniczali ilość dostarczanej żywności, systematycznie podnosili też jej ceny.
SAMOPOMOC ŻYDOWSKA – organizacja dobrowolnej opieki społecznej nad ludnością żydowską w Generalnym Gubernatorstwie. Prowadziła dożywianie w kuchniach i innych placówkach, rozdawnictwo suchego prowiantu, odzieży, lekarstw i zapomóg pieniężnych; organizowała i utrzymywała zakłady opieki zamkniętej; zajmowała się pośrednictwem pracy, poszukiwaniem zaginionych, szczególną opieką otaczając dzieci.
GETTO – odizolowana część miasta, przeznaczona do zamieszkania przez mniejszość narodową, etniczną, kulturową bądź religijną, poza którą nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać.
AFISZE PROPAGANDOWE – plakaty i obwieszczenia w okupowanej Polsce.
ANTYSEMITYZM – postawa niechęci, wrogości wobec Żydów i osób pochodzenia żydowskiego wynikająca z różnego rodzaju uprzedzeń; prześladowania i dyskryminacja Żydów jako grupy wyznaniowej, etnicznej lub rasowej oraz poglądy uzasadniające takie działania.
OBOZY ŚMIERCI/ZAGŁADY – obozy zorganizowane przez nazistowskie Niemcy w okresie II wojny światowej, w ramach programu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Dochodziło w nich do masowego ludobójstwa poprzez natychmiastowe uśmiercanie przywożonych ludzi.
SEGREGACJA – faktyczne lub prawne oddzielenie od siebie w ramach jednego państwa grup ludzi ze względów etnicznych, rasowych lub religijnych.
PRACA CZYNI WOLNYM – Napis „Arbeit macht frei” jest jednym z najważniejszych symboli stworzonego przez Niemców systemu masowej eksterminacji, którego ofiarami stali się w głównej mierze Żydzi. Do dzisiaj widnieje on nad bramą obozu Auschwitz-Birkenau.
GETTO A – dla pracujących.
GETTO B – dla „nieproduktywnych”.
GRANATOWA POLICJA – finansowana przez polskie samorządy, podporządkowana lokalnym komendantom niemieckiej policji porządkowej,

– uczniowie prezentują efekty pracy, przypinając zapisane na papierze wnioski.

2. Analiza i interpretacja tekstu dokumentalnego:
– nauczyciel ponownie prezentuje film
– uczniowie pracując w tych samych zespołach zapisują słowa – klucze (nazwy przedmiotów, określeń, znaków), które zapamiętali z wysłuchanej relacji np.
• łzy,
• rozbitek życiowy,
• łańcuch,
• pierwszy,
• opaska,
• telegram,
• afisz,
• praca,
• godność,
• głód,
• przemyt,
• zakażeni,
• siewcy,
• niespodzianka,
• podział,
• włosy,
• lusterko,
• wyrok,
• wieści,
– nauczyciel zapisuje na tablicy słowa, eliminując powtórzenia,
– uczniowie pracując w grupach, wypisują skojarzenia do wybranych terminów np.:
łzy – płacz, rozpacz, lament, ból, cierpienie.

3. Zadania powtórzeniowe
– uczniowie otrzymują zapisane na karteczkach definicje środków poetyckich:

ŚRODKI STYLISTYCZNE:
ANAFORA – powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi.
ANIMIZACJA – nadawanie przedmiotom nieożywionym, zjawiskom przyrody lub pojęciom abstrakcyjnym atrybutów istot żyjących.
ANTYTEZA – zestawienie dwóch przeciwnych znaczeniowo segmentów wypowiedzi (najczęściej zdań).
ALEGORIA – rodzaj jednoznacznej personifikacji; prawdy ogólne i stosunki międzyludzkie ukryte są pod postaciami zwierząt, roślin, przedmiotów.
APOSTROFA – bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa, uosobionego przedmiotu.
EPIFORA – powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi.
EPITET – wyraz (przymiotnik, imiesłów, rzeczownik) określający rzeczownik, uwydatniający charakterystyczne cechy osób lub przedmiotów.
HIPERBOLA – metafora, w której występują elementy zamierzonej przesady.
METAFORA – wyrażenie, w którego obrębie następuje zamierzona przemiana znaczeń składających się na nie słów.
NEOLOGIZM – wyraz nowo utworzony zgodnie z normami słowotwórczymi.
OKSYMORON – związek frazeologiczny obejmujący dwa wykluczające się znaczeniowo wyrazy.
ONOMATOPEJA – naśladowanie za pomocą dźwięków mowy rozmaitych pozajęzykowych zjawisk akustycznych.
PERSONIFIKACJA – przedstawienie tworów nieożywionych, zjawisk natury i kosmosu, zwierząt czy roślin jako działających lub przemawiających postaci ludzkich.
PERYFRAZA – zastąpienie nazwy jakiegoś zjawiska przez bardziej rozbudowane jego opisanie.
PORÓWNANIE – zestawienie dwóch przedmiotów lub zjawisk ze względu na jakąś wspólną im cechę, która stanowi podstawę porównania.
PORÓWNANIE HOMERYCKIE – porównanie bardzo rozbudowane, którego jeden człon jest szczegółowym obrazem, zwykle dotyczy czynów ludzkich zestawianych z zachowaniem zwierząt lub zjawiskami przyrody.
POWTÓRZENIE – wielokrotne wystąpienie tego samego elementu językowego w obrębie określonego odcinka wypowiedzi.
PYTANIE RETORYCZNE – zdanie ujęte w formie pytania, na które nie oczekuje się odpowiedzi.
SYMBOL – wieloznaczny motyw lub zespół motywów występujący w dziele, będący znakiem treści bezpośrednio nie ujawnionych i mający sygnalizować ich istnienie.
WYKRZYKNIENIE – krótkie zdanie wykrzyknikowe wtrącone w tok wypowiedzi.
WYLICZENIE – polega na kolejnym wymienianiu i ewentualnym opisywaniu wszystkich składników pewnego, wskazanego w wypowiedzi zespołu.
ZDROBNIENIE – wyraz utworzony za pomocą odpowiedniego formantu, oznaczający przedmiot mniejszy w stosunku do niego. Jego nazwa stała się podstawą słowotwórczą tego wyrazu.
ZGRUBIENIE – formacja słowotwórcza (rzeczownik, przymiotnik, przysłówek), która odnosi się najczęściej do wyrazu większego niż wyraz oznaczony nazwą podstawową. Może mieć negatywne zabarwienie.

4. Zadania twórcze :
– uczniowie wybierają dowolne definicje i samodzielnie tworzą środki stylistyczne w odniesieniu do dowolnych słów – kluczy np.:
łzy – bolesne, przenikające, piekące, morze łez, ocean cierpienia, suche łzy, maszerujące jak prowadzeni na stracenie, drażniące uśmiechnięte twarze.

5. Zadanie domowe :
Uczniowie wykorzystują efekty pracy, tworząc samodzielne utwory poetyckie.
TEMAT ZADANIA:
W oparciu o wysłuchane fragmenty relacji wyraź swoje uczucia, posługując się mową wiązaną (dowolnym rodzajem wiersza). Wykorzystaj środki stylistyczne wypracowane podczas lekcji,
– uczniowie przypominają terminy:
PODMIOT LIRYCZNY – osoba mówiąca w wierszu.
WIERSZ BIAŁY – nie posiada rymów na końcu wersów.
WIERSZ SYLABICZNY – posiada taką samą ilość sylab w każdym wersie, ma stały akcent padający na przedostatnią sylabę w wersie. Jeżeli wers ma więcej niż osiem sylab, to występuje w nim średniówka. Zazwyczaj pisany jest 13-zgłoskowcem lub 11-zgłoskowcem.
WIERSZ SYLABOTONICZNY – utwór z taką samą liczbą sylab w wersie, podobnie jak w przypadku wiersza sylabicznego. Jest bardziej zrytmizowany – wynika to z równomiernie rozłożonych akcentów (akcenty w kolejnych wersach są w tych samych miejscach).
WIERSZ WOLNY – nie opiera się na zgodności liczby sylab czy akcentów w wersie. Wersy mogą być różnej długości, często stosowana jest przerzutnia, rymy tworzone poprzez powtarzające się wersy.
WIERSZ TONICZNY – typ wiersza, w którym liczba sylab w wersie nie musi być jednakowa, natomiast musi być jednakowa liczba akcentów. Ich rozkład nie jest stały.
WIERSZ STROFICZNY – każdy, w którym występuje podział na strofy/zwrotki. Oznacza to, że wersy zostały związane w równe fragmenty o zamkniętej budowie.
WIERSZ STYCHICZNY – każdy wiersz zbudowany z ciągu wersów, ale bez podziału na strofy.
RYMY:
Dokładne – pełne współbrzmienie głosek.
Niedokładne – przybliżone brzmienie głosek.
Gramatyczne – współbrzmią wyrazy będące takimi samymi częściami mowy.
Żeńskie – rymują się wyrazy mające więcej niż jedną sylabę; rym 1,5-sylabowy.
Męskie – rymują się wyrazy jednosylabowe.
UKŁAD RYMÓW:
PARZYSTE (sąsiadujące): aabb,
PRZEPLATANE (krzyżowe): abab,
OKALAJĄCE : abba
RYTMICZNA BUDOWA WIERSZA – stała liczba sylab w wersach (w wierszu sylabicznym), stała liczba sylab wraz z jednakowym uporządkowaniem akcentów (w wierszu sylabotonicznym), stała liczba akcentów (w wierszu tonicznym), regularne występowanie średniówki, rymów.

Artur Franczak

Konspekt lekcji HISTORII
(dla klasy VIII szkoły podstawowej)

Komentarz: Jest to lekcja przeznaczona dla uczniów szkoły podstawowej. Ma ona uświadomić im, iż w czasie ostatniej wojny w wyniku polityki nazistowskiej doszło do największej w dziejach ludzkości zbrodni popełnionych na narodzie żydowskim. Uczniowie poznają mechanizm rodzenia się nietolerancji i nienawiści wobec Żydów, a także mechanizmy które doprowadziły ostatecznie do eksterminacji narodu żydowskiego. Na przykładzie rodziny Ruminów z Popardowej dowiedzą się o sposobach przetrwania i udzielania pomocy, a także o tym, w jaki sposób w czasach największego zła i zatracenia wartości moralnych ludzie walczyli o godność i człowieczeństwo.

Cele lekcji:
– Cel ogólny: Uczniowie przyswajają wiedzę na temat Holokaustu, jego genezy, etapów i konsekwencji. Rozwijają postawę tolerancji w stosunku do innych osób, narodów, przy jednoczesnej negatywnej ocenie zachowań rasistowskich, antysemickich i ksenofobicznych.

– Cele szczegółowe:
Po lekcjach uczeń powinien:
• znać i rozumieć pojęcia: Holocaust (Zagłada, Shoah), Auschwitz – Birkenau, getto, Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata;
• wiedzieć, iż Zagłada dokonana przez hitlerowców była przedsięwzięciem zaplanowanym i przeprowadzanym w sposób metodyczny;
• rozwinąć postawę tolerancji wobec innych ludzi, wyznań, narodów;
• przedstawiać formy eksterminacji Żydów;
• opowiadać, w jaki sposób Żydzi starali się przetrwać i jaka w tym była rola osób ich ratujących;
• wskazywać na mapie miejsca, gdzie znajdowały się największe obozy koncentracyjne i zagłady;
• przedstawiać, jak wyglądało życie w getcie na przykładzie getta w Nowym Sączu;
• prawidłowo analizować źródła tekstowe, ikonograficzne, filmowe i na ich postawie budować poprawne językowo wypowiedzi.

Materiały i środki dydaktyczne:
• Teksty źródłowe:
a. Zarządzenia Starosty Nowosądeckiego – Archiwum Narodowe Oddział w Nowym Sączu;
b. Materiały filmowe: https://www.wojennysacz.pl/tryptyk-wojenny-jadwiga/, https://www.wojennysacz.pl/tryptyk-wojenny-berta/;
c. fragment przemówienia Hansa Franka, wygłoszonego 16.12.1941 na posiedzeniu rządu Generalnego Gubernatorstwa, [w:] Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów; oprac. T. Berenstein, A. Eisenbach, A. Rutkowski, Warszawa 1957, s. 25–29 (Załącznik 1);
d. Atlas historyczny.

Metody nauczania:
• Rozmowa nauczająca;
• Dyskusja;
• Praca pod kierunkiem z ćwiczeniami, tekstem źródłowym, materiałem ikonograficznym, materiałem filmowym, mapą.

Tok Lekcji:
1. Wprowadzenie:
• Czynności organizacyjne;
• Zapoznanie uczniów z tematem lekcji;
• Komentarz dotyczący zagadnień poruszanych na lekcji.

2. Rekapitulacja – uczniowie odpowiadają na pytania nauczyciela:
• Do jakich wydarzeń doszło 30 stycznia 1933 r., 1 września 1939 r.? Co nastąpiło po tych wydarzeniach?
• Jaką politykę wobec narodu polskiego prowadzili okupanci?

3. Lekcja właściwa:
• Nauczyciel przedstawia uczniom materiał filmowy ze strony „Wojenny Nowy Sącz”, a następnie zadaje uczniom pytania:
a. Do jakich wydarzeń nawiązuje fabuła filmu?
b. Jakie uczucia rodzą się podczas jego oglądania? W jaki sposób na odbiór fabuły wpływa przedstawiony w filmie obraz?
• Nauczyciel wyjaśnia pojęcia: Holocaust, getto;
• Nauczyciel omawia stosunek nazistów do ludności żydowskiej, rozwój ograniczeń, jakie na tę ludność nakładano;
• Uczniowie zapoznają się z rozdanym przez nauczyciela tekstem źródłowym – fragment przemówienia Hansa Franka, wygłoszonego 16.12.1941 na posiedzeniu rządu Generalnego Gubernatorstwa – a następnie odpowiadają na pytania nauczyciela:
a. Jak naziści rozumieli „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” w świetle przemówienia Hansa Franka?
b. Jakie działania wobec Żydów zapowiadał Hans Frank?
• Nauczyciel przedstawia daty powstawania poszczególnych gett: 1939 – Piotrków Trybunalski, jesień 1940 – getto warszawskie, 1940 – getto w Nowym Sączu; uczniowie odnajdują wyżej wymienione miejsca na mapie;
• Prowadzący opowiada o życiu w getcie oraz o powstaniu w getcie warszawskim, uczniowie zapoznają się z materiałem ikonograficznym;
• Młodzież zapoznaje się z treścią historii rodziny Ruminów z Popardowej, a następnie omawia sposoby ratowania Żydów przez Polaków;
• Nauczyciel opowiada uczniom o wybudowanym przez nazistów kompleksie obozów Auschwitz-Birkenau, uczniowie zapoznają się z materiałem ikonograficznym przygotowanym przez nauczyciela.

4. Podsumowanie:
Uczniowie na tablicy wypisują wartości, które przyświecały osobom ratującym Żydów w czasie II wojny światowej.

5. Zadanie domowe:
Uczniowie przygotowują informacje z dostępnych im źródeł o życiu i działalności Janusza Korczaka i Emanuela Ringelbluma

Załącznik 1
Fragment przemówienia Hansa Franka, wygłoszonego 16.12.1941 na posiedzeniu rządu Generalnego Gubernatorstwa

Z Żydami – będę w tej sprawie szczery wobec Panów – trzeba tak czy owak zrobić koniec. […] zanim pójdę w mych wywodach dalej, proszę, by zechcieli panowie najpierw zgodzić sie ze mną co do następującego sformułowania: litujemy się z zasady tylko nad narodem niemieckim, poza tym nad nikim na świecie […] stosunek mój do Żydów opiera się na nadziei, że Żydzi znikną. Trzeba ich usunąć. […] Musimy Żydów tępić, gdziekolwiek ich spotykamy i gdzie się tylko da, aby utrzymać tu w całości strukturę Rzeszy. Dokonamy tego oczywiście innymi metodami […]. Tradycyjne poglądy nie dają się zastosować do tak gigantycznych, niepowtarzalnych zjawisk […]. Żydzi dla nas są niezwykle szkodliwymi żarłokami. Mamy teraz w GG ok. 2,5 mln Żydów, a wliczając osoby spokrewnione z Żydami i rodziny tych osób otrzymamy łącznie około 3,5 mln. Takiej liczby Żydów nie możemy rozstrzelać ani wytruć, będziemy jednak mogli w związku z planowanymi przez Rzeszę szeroko zakrojonymi posunięciami podjąć jakieś kroki, zmierzające do efektywnego ich wytępienia.

Maria Molenda

Konspekt lekcji HISTORII
(dla klas I–IV szkoły ponadpodstawowej)

Czas trwania zajęć: 45 minut

I. Temat zajęć: Niewolnicy z Sądecczyzny – praca przymusowa w polityce okupacyjnej III Rzeszy

II. Cele zajęć: zapoznanie ucznia/uczennicy z tematem pracy przymusowej jako elementem polityki terroru III Rzeszy na okupowanych ziemiach polskich, szczególnie na Sądecczyźnie. Po zrealizowaniu lekcji uczeń/uczennica zna mechanizmy organizacji pracy przymusowej / potrafi wymienić obozy pracy przymusowej na Sądecczyźnie / ma wiedzę o tym, z czym wiązało się dla Polaków i Żydów wykonywanie takiej pracy.

III. Metody: wykład / praca z mapą na stronie internetowej www.wojennysacz.pl / praca z tekstami źródłowymi

IV. Tok lekcji:

1. Powitanie oraz czynności organizacyjne.

2. Wprowadzenie do tematu: Przedstawienie tytułu zajęć oraz odczytanie cytatu z pracy historyka Michaela Burleigha „Trzecia Rzesza. Nowa historia” (cyt. ze strony 508):
„Państwo nazistowskie wybudowano na przemocy, istniało ono w warunkach przemocy i siłą też zostało zniszczone”.
Nauczyciel prosi uczniów o przypomnienie sobie, jakie były cele polityki III Rzeszy wobec podbitej Polski.

3. Nauczyciel prosi wybranych uczniów, by przy pomocy mapy na stronie „Wojenny Nowy Sącz” i trasy studyjnej „Obozy pracy na Sądecczyźnie” zapoznali się z liczbą miejscowości, w których prowadzono takie obozy.

4. Nauczyciel pyta uczniów, czy wiedzą, czym były takie obozy pracy? Kto w nich pracował i dlaczego? Jakie były warunki pracy w takim obozie? Podczas rozmowy na ten temat uczniowie powinni zapoznać się z pojęciem „obóz pracy”, a także poznać bliżej specyfikę takich obozów, na przykładzie Rożnowa i Rytra.

Obozy pracy w okresie okupacji niemieckiej były miejscami przetrzymywania ludzi, których zwykle zmuszano do wykonywania pracy na rzecz III Rzeszy. Więźniowie pracowali m.in. w kamieniołomach, kopalniach, przemyśle zbrojeniowym. Obóz pracy to po niemiecku Arbeitslager (czyt. arbaitslager) stąd nazwa lagry.

Na Sądecczyźnie wśród obozów zaznaczonych na mapie znajdował się np. obóz pracy w Rożnowie, założony w związku z budową zapory, będącej jedną z największych niemieckich inwestycji w Generalnym Gubernatorstwie, ulokowany zapewne w pobliżu budowy, działający od 1939 r. do końca 1942 r. Łącznie przez ten czas pracowało w nim ponad 1000 osób, byli to głównie Żydzi z nowosądeckiego getta. W obozie panowały fatalne warunki, a chorych i słabych więźniów likwidowano. Obóz re-aktywowano w 1944 i przeznaczono dla polskich więźniów, którzy pracowali przy budowie umocnień.

Nauczyciel odczytuje uczniom fragment wspomnień nowosądeckiego Żyda Markusa Lustiga, który pracował w obozie w Rożnowie:

To było na przełomie maja i czerwca, [1942 r.] gdy dostałem zawiadomienie, żeby stawić się w urzędzie pracy z walizką, a w niej z paroma rzeczami do ubrania. Wsadzono nas – grupę trzydziestu chłopaków – na ciężarówkę i wysłano do obozu pracy w Rożnowie. W obozie ludzie przebywali już od dłuższego czasu. Kierownik obozu, Żyd, nazywał się Liber Berliner. Obóz – kilka baraków z łóżkami zbitymi z desek i słomą – był usytuowany obok zapory na Dunajcu. […] Wykonywaliśmy różne prace przy zaporze, głównie kopiąc cztery metry sześcienne ziemi na dzień. Potem pracowałem przy wyładunku worków cementu z samochodów. Biorąc pod uwagę warunki, dało się przeżyć w obozie. Jedzenia wystarczało i każdego miesiąca dostawaliśmy kopertę z pieniędzmi, według stawki trzy złote za tydzień pracy.

Po wywiezieniu i wymordowaniu przez Niemców ludności żydowskiej z getta w Nowym Sączu Markus Lustig trafił do obozu pracy w Rytrze, gdzie działał tartak:

Pracowałem wraz z polskim chłopakiem na maszynach tnących resztki drzew. […] Pracowaliśmy po dwanaście godzin dziennie. Na początku dostawaliśmy jedzenie dwa razy w ciągu dnia. Rano kawę i kawałek chleba, a w południe zupę i to, co w niej pływało. […] W niedzielę nie pracowaliśmy w zakładzie, ale na stacji kolejowej naprzeciwko tartaku. Ładowaliśmy części baraków na wagony, z przeznaczeniem dla niemieckiego wojska wysłanego na wschód.

Nauczyciel opowiada dalsze wspomnienia Lustiga na temat pobytu w obozie:
Pewnego razu zmęczony usnął. Kiedy strażnik odnalazł śpiącego chłopaka, zbił go bardzo mocno po pośladkach. Przez kilka dni Markus nie był w stanie usiąść. Za złe sprawowanie wyznaczono mu miejsce do pracy na zewnątrz obozu, gdzie narażony był na ciężkie warunki pogodowe.

5. Nauczyciel omawia z uczniami znaczenie pracy przymusowej w III Rzeszy, podając podstawowe wiadomości na ten temat:

Naziści mogli kontynuować wojnę tylko dzięki wykorzystaniu przymusowej pracy robotników zatrudnionych w rolnictwie i przemyśle. Zapotrzebowanie na siłę roboczą rosło wraz z przedłużającą się wojną i zwiększającymi się nakładami na produkcję uzbrojenia.

Plany wykorzystania przedstawicieli ujarzmionych narodów w gospodarce hitlerowskiego państwa stworzono jeszcze przed agresją Niemiec na Polskę. Niemal 100 000 obywateli Austrii zobowiązano do pracy w Rzeszy po aneksji jej terytorium, tzw. anszlusie (niem. Anschluss) w marcu 1938 r. Po zajęciu Czech, Moraw i Śląska Cieszyńskiego, w marcu 1939 r. utworzono Protektorat Czech i Moraw z kolaboracyjnym rządem, a w Niemczech znalazło się wkrótce 70 000 pracowników. Po zwycięstwie nad Francją w 1940 r. ok. 1 200 000 francuskich jeńców wojennych zostało zapędzonych do pracy w rolnictwie lub na budowach.

Ogółem podczas II wojny światowej do pracy przymusowej w III Rzeszy zmuszono ponad 12 milionów cudzoziemców. Praca przymusowa była jedną z form eksterminacji ludności ziem podbitych przez hitlerowskie Niemcy.

6. Nauczyciel omawia z uczniami pracę przymusową Polaków i podaje podstawowe wiadomości na ten temat.

Niemcy wykorzystywali ludność z Sądecczyzny do pracy zarówno na terytorium III Rzeszy, jak i na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

Obowiązek pracy nałożono w Generalnym Gubernatorstwie na osoby w wieku od 14 do 60 lat. Wiekowe granice nie były jednak przez okupanta respektowane, a do pracy zmuszano zarówno osoby starsze, jak i dzieci.

Zorganizowaniem pracowników dla III Rzeszy zajmował się lokalny urząd, tzw. Arbeitsamt. Urząd ten decydował również o ich miejscu pobytu na terenie Rzeszy.
RSHA czyli Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy opracował surowe zasady, w oparciu o które niepożądani rasowo robotnicy mieli być izolowani od ogółu niemieckiej ludności. Obcokrajowcy pracujący w Rzeszy mieli być podzieleni według kryteriów rasowych, co wpływało na ich traktowanie oraz przydzieloną pracę.

Pierwszymi pracownikami przymusowymi byli jeńcy wojenni. Już w październiku 1939 r. dla III Rzeszy pracowało 46 000 polskich jeńców. Aby obejść wymogi związane z traktowaniem jeńców wprowadzone przez konwencję genewską, Niemcy zastosowali fortel proponując „zwolnienie” z niewoli, które wiązało się z pozostaniem w Rzeszy jako „wolny robotnik” cywilny.

Robotników Niemcy pozyskiwali przemocą: już we wrześniu 1939 r. pierwszych polskich cywilów wywieziono na roboty przymusowe. Okupanci organizowali łapanki. Niemcy bardzo szybko opracowali ewidencję ludności i niemieckie urzędy pracy wysyłały wezwania na roboty; odmowa była surowo karana, włącznie z wysłaniem do obozu koncentracyjnego lub represjami wobec rodziny. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa Niemcy prowadzili kampanię zachęcającą do dobrowolnych zgłoszeń na roboty. Realne warunki obiecywanej pracy różniły się jednak znacznie od propagandowego obrazu.

Nauczyciel czyta uczniom opis wykonany na podstawie relacji Józefy Lewickiej (całej relacji można wysłuchać na stronie www.wojennysacz.pl):

Józefa Lewicka z domu Radziszewska urodziła się w 1934 roku w Limanowej. Podczas wojny pracowała przy budowie umocnień za Starym Sączem. Zapamiętała, że pracowała przy budowie okopów. Choć była dzieckiem i nie miała nawet 10 lat, musiała rozpocząć pracę, gdyż jej rodzice nie byli do tego zdolni (matka pani Józefy była ciężko chora). Pani Józefa wspomina, że listę z nazwiskami osób wyznaczonych do pracy miał sołtys, a Niemcy sprawdzili, czy rzeczywiście rodzice nie mogą sami pracować. Pani Józefa, wraz ze swoją starszą o 3 lata siostrą Anielą zastąpiły rodziców. W pracy przy okopach spędzało się cały dzień, dziewczynki z pola przynosiły darnie i maskowały okopy, które wykopywali głównie mężczyźni. Pod wieczór siostry były bardzo głodne, tak że musiały dokonywać drobnych kradzieży w okolicznych domach, aby zdobyć coś do jedzenia, zwykle owoce, np. gruszki, śliwki albo cokolwiek innego. Podczas pracy w okopach mogły dostać jedynie trochę marmolady z Tymbarku i kawałek chleba. Raz w miesiącu dostawały kartkę na pół kilo kaszy i czarny bochenek chleba, poza tym nie otrzymywały żadnego wynagrodzenia. Praca odbywała się pod nieustannym nadzorem żołnierzy, którzy zachowywali się brutalnie wobec robotników. Aniela był odważna i buntowała się, za co ją bito. Pewnego razu straciła łopatkę, którą posługiwała się w pracy. Po całym dniu należało zdać narzędzia; kiedy Aniela zgłosiła, że nie ma swojego, Niemiec chciał ją za to zastrzelić. Anielę uratował mężczyzna, który zajmował się tłumaczeniem, oferując swoje życie w zamian za jej. Ostatecznie żołnierz nie zastrzelił nikogo. Przymusowa praca trwała prawie 3 lata i odbywała się w zimnie. Józefa nie miała odpowiednich ubrań, a na nogach, owiniętych w szmaty, nosiła drewniaki. Nikt się nie przejmował, że chorowały z siostrą. W domu Józefy panowała straszna bieda, ona i jej rodzeństwo ciągle byli głodni. Po śmierci matki było jeszcze gorzej. Rodzina nie mogła liczyć na pomoc sióstr zmarłej, gdyż zostały one wywiezione na roboty do Niemiec. Pod koniec wojny Niemcy wycofywali się z terenów, na których Józefa pracowała, biorąc na pewien czas pracowników przymusowych na zakładników.

7. Nauczyciel wraz z uczniami podsumowuje zajęcia. Prosi uczniów o refleksje. Zapytuje, czy potrafią wymienić współczesne kraje tworzące obozy pracy.

8. Zakończenie lekcji.